Mijn eerste kennismaking met Indonesië begon op Sulawesi, een eiland dat bij veel reizigers nog onder de radar blijft. Juist dat onbekende maakt het zo bijzonder. Sulawesi is ruig, groen en ongelooflijk divers: van uitgestrekte karstgebergten en diepe jungles tot vulkanen, rijstterrassen en bounty-eilanden met een kleurrijke onderwaterwereld. Maar de belangrijkste reden waarom mensen naar dit eiland moeten reizen is de dodencultuur van de Tana Toraja.
Ik had het geluk om hier een traditionele begrafenisceremonie mee te maken. Dat klinkt misschien luguber, maar in Tana Toraja, ook wel Torajaland, is een begrafenis juist een groots, moois en zelfs feestelijk moment. Het is een unieke ervaring die die altijd bij mij zal blijven en een bijzonder onderdeel was van mijn rondreis Indonesië en die ik hier graag met je deel.
Leven en dood in Tana Toraja
De Toraja zijn van oorsprong Christelijk, je zult dan ook vele kerken zien in deze omgeving, maar houden hun eigen belangrijke en bijzondere tradities in stand. In dit gebied leven de oeroude tradities nog heel erg! Een belangrijk onderdeel van deze tradities is rondom de dood, in Tana Toraja is de dood namelijk geen abrupt afscheid. Wanneer iemand overlijdt, is die persoon volgens de Toraja niet dood, maar ‘ziek’. Het lichaam blijft vaak maanden tot zelfs jaren thuis en wordt liefdevol verzorgd. Er wordt tegen de overledene gesproken, de kleding wordt verwisseld en er worden dagelijks maaltijden gekookt, alsof hij of zij er nog gewoon bij is.
De tijd na het overlijden duurt vaak lang, omdat deze is nodig om te sparen voor de begrafenis, want die is allesbehalve eenvoudig en goedkoop. Hun leven lang sparen families voor dit ene moment. Niet alleen voor offers, maar ook voor de bouw van een compleet begrafenisdorp met traditionele huizen: de tongkonan. Deze karakteristieke huizen met zadeldaken zie je overal staan tussen de rijstvelden. Ze zijn ware kunstwerken, gebouwd zonder spijkers, rijkelijk versierd met houtsnijwerk zeer gedetailleerd. Er zijn een aantal dorpen die nu dienen als een soort openluchtmuseum, waar de tongkonans goed onderhouden zijn. Zo zie je in Kete Kesu goed hoe indrukwekkend dit erfgoed is.
De rol van buffels en voorbereidingen voor de ceremonie
Aan de voorgevel van de tongkonans zijn vaak meerdere buffelhoorns bevestigd. Buffels spelen een centrale rol in de dodencultuur van Tana Toraja. Ze begeleiden de ziel op haar reis naar het hiernamaals. Tijdens een begrafenis worden ze geofferd, zodat hun ziel de overledene kan beschermen en begeleiden. Hoe belangrijker de persoon, hoe meer buffels er nodig zijn. Minimaal zes, maar dat kunnen er ook tientallen zijn.
Buffels zijn erg kostbaar, soms liggen de prijzen echt extreem hoog. Een gewone buffel kan duizenden euro’s kosten; de zeldzame albino buffel, met een speciale spirituele betekenis, zelfs tienduizenden euro’s. Het is dan ook logisch dat begrafenissen soms jaren op zich laten wachten.
De voorbereidingen zijn groots en collectief. Mannen uit de hele regio helpen wekenlang mee aan de bouw van het dorp. Iedereen draagt zijn of haar steentje bij. Het is bijzonder om te zien hoe samenhorig de gemeenschap hier is, en hoeveel iedereen elkaar helpt in de voorbereidingen voor deze belangrijke dag.
Een begrafenisceremonie van dichtbij
Ik woonde zelf een begrafenis bij van een vrouw met veel aanzien en geld. De familie van deze dame was zichtbaar trots dat we bij de begrafenis wilden zijn. Als dank voor de familie namen we sigaretten, alcohol en snoep mee.
De ceremonie was zeer indrukwekkend. Er waren honderden mensen met traditionele kleding, er was muziek, dans en er werden rituelen uitgevoerd. De kist werd in een lange stoet gedragen, onder een dak in tongkonan-stijl, door de jungle en langs rijstvelden, terug naar de geboorteplaats van de overleden dame. Daar kon mevrouw een laatste keer gedag zeggen tegen haar huis, er werd geproost op haar leven, alle mannen kregen een biertje, en daarna werd de kist terug gedragen door de jungle naar de ceremonieplaats. Daar werd de kist omhoog gedragen en gepositioneerd in een rijkversierde toren, zodat de overledene symbolisch kon ‘meekijken’ naar haar eigen afscheid.
Er werd gezongen, gedanst en gesproken over haar leven. Een belangrijk onderdeel van de begrafenis is natuurlijk de slachting van de buffels. Ik moet toegeven, het is zeker geen heel plezierig aangezicht hoe dit gebeurd, en ik denk ook zeker dat het niet voor iedereen is weggelegd om hierbij aanwezig te zijn. Mocht je hierover twijfelen, vraag je gids dan duidelijk wanneer dit zal gebeuren of geef van tevoren aan dat je zeker niet op dag 3 van de begrafenis aanwezig wilt zijn.
De buffels worden tijdens hun leven overigens wel ontzettend goed verzorgd, geborsteld, ze worden uitgelaten door de rijstvelden en voor de ceremonie worden deze heilige beesten ook bedankt voor hun offer. Het vlees van de buffels wordt ook verdeeld over de aanwezige families.
We krijgen nog een lunch geserveerd en na een laatste traditionele dans nemen wij afscheid van de familie. We voelden ons zo bevoorrecht om dit unieke spektakel mee te maken en te beleven! Alle aanwezigen zijn zo behulpzaam, vriendelijk en gaven ons naast een warm welkom en unieke inkijk in hun tradities. Dit was een ervaring om nooit meer te vergeten!
Graven, tau tau en het hiernamaals
Op de laatste dag wordt de overledene naar het graf gebracht. In Tana Toraja kan dat een grot zijn, een rotswand, een klif, of zelfs een boom. Baby’s worden begraven in levende bomen, omdat zij nog zonder zonden zijn. Hun ziel groeit mee met de boom, richting de hemel.
Bij veel graven staan tau tau: houten beelden die de overledene voorstellen. Ze laten zien wie waar rust en houden symbolisch de wacht. In plaatsen als Lemo, Londa en Loko’ Mata zie je deze graven van dichtbij.
Elk jaar, meestal in augustus, worden overledenen opnieuw opgegraven tijdens een ceremonie. Ze krijgen schone kleding, de kist wordt opgeknapt en families brengen tijd met hen door. Er worden foto’s gemaakt, herinneringen gedeeld, en zelfs samen een sigaret gerookt.
Waarom Tana Toraja je bijblijft
De dodencultuur van Tana Toraja laat zien dat de dood hier geen einde is, maar onderdeel van het leven en zelfs iets moois om naar uit te kijken. Voor mij was dit één van de meest indrukwekkende ervaringen op Sulawesi.
Of je nu een ceremonie bijwoont of niet: de landschappen, dorpen en cultuur maken Tana Toraja hoe dan ook de moeite waard. Met een lokale gids komt dit gebied helemaal tot leven en leer je ontzettend veel over deze unieke en indrukwekkende cultuur.
Wil jij ook een bezoek brengen aan Tana Toraja? Neem contact op en we helpen je graag bij het samenstellen van je rondreis naar Indonesië.
